قندهار: ساختار شکنی افسانه های نو سیاسی /28.2.2010
در سینما های روسیه نمایش فیلم هنری جدیدی موسوم به " قندهار " آغاز شده است. این فیلم سینمایی براساس واقعیت های عینی بنا یافته و از حوادث سال های 1995-1996 حکایت می کند. خدمه پرواز طیاره ی ال- 76 که یک سال را در اسارت طالبان در افغانستان به سر برده بود سرانجام موفق می شود به گونه ی مبتکرانه با طیاره ی خود از چنگ طالبان فرار کند و دوباره به کشور خود برگردد. این موضوع در زمان خود توجه افکار عمومی را در جهان به خود معطوف کرد. هنوز برخی مسایل مطرح شده در فیلم " قندهار" به شکل ناروشن و اعجاب انگیز باقی مانده است. سایت " افغانستان.رو" 15 سال پس از حادثه ای قندهار تلاش کرده است جوانب تاریک این مساله را در گفتگو با ارکادی دوبنوف نخستین روزنامه نگار روسی که موفق شد در زمان حاکمیت طالبان در افغانستان از این کشور دیدن کند و وحید مژده نویسنده کتاب " پنج سال سلطه ای طالبان" روشن کند.
دام استخباراتی قندهار
ارکادی دوبنوف می گوید همه چیز از اگست سال 1995 آغاز شد، دگروال غلام پیلوت طالب در جنگنده ای میگ 21 توانست جلو پرواز طیاره ای باربری ال-76 را برفراز قندهار بگیرد. با فشار آتش راکت جنگنده ای طالبان موفق شد که طیاره ال-76 را که به یک شرکت هوایی تاتار تعلق داشت مجبور به نشست در میدان هوایی قندهار کند. در این طیاره طالبان سلاح و مهمات جنگی را به دست آوردند که به دولت برهان الدین ربانی که در آن زمان به شکل فعال با طالبان می جنگید، تعلق داشت.
به گفته ای ارکادی دوبنوف واضح است که کسی در مورد هفت عمله ای پرواز شرکت هوایی تاتار اطلاعاتی در اختیار داشته و حداقل برای طالبان روشن بوده که این طیاره حامل سلاح و مهمات جنگی ساخت البانی است که به مقصد کابل فرستاده می شود. ارکادی دوبنوف می افزاید: " شواهدی موجود است که نشان می دهد که در مورد وسایل موجود در طیاره ای ال-76 اطلاعاتی در اختیار طالبان از سوی استخبارات پاکستان و شاید هم دیگر کشورهای همسایه گذاشته شده باشد. ".
در مورد آن چه که روزنامه نگار روسی به آن اشاره کرد وحید مژده می نویسد: " از فراز فضای قندهار هر روز ده ها طیاره پرواز می کرد. تا هنوز این موضوع در هاله ای از ابهام قرار دارد که چگونه طالبان اطلاع به دست آوردند که دقیقا در داخل این طیاره مهماتی است که برای دولت برهان الدین ربانی فرستاده میشود." به عقیده ای این کارمند سابق وزارت امورخارجه ای طالبان، معلوم است که در این مساله طالبان بدون کمک دستگاه های خارجی کاری انجام داده نمی توانستند.
طالبان و تلویزیون روسیه
ارکادی دوبنوف می گوید: " من فرصت یافتم که سفر قندهار را تنظیم کنم. گروهی از نجات دهندگان روسی، دوکتوران و نمایندگانی از وزارت مباره با حوادث به زودی راهی قندهار شدند. همراه با این ها تیمی از شبکه ای تلویزیونی ان- تی- وی هم شامل بود."
حضور تیم تلویزیونی ان- تی- وی در ماموریت قندهار علاوه بر جوانب مثبت جوانب منفی هم داشت. ارکادید دوبنوف یاد آوری می کند که " یک زمانی در همان سال 1995 من خواستم یک بار دیگر به قندهار سفر کنم ، طالبان فرصت چنین سفری را به من ندادند. آن گونه که آشکار شد طالبان از تیم تلویزیونی ان- تی- وی به شدت ناراحت بودند که چرا با وجود ممانعت ها از امواج این تلویزیون برخی تصاویر و صحنه های پخش شده است. طالبان تقریبا همان زمان که این تصاویر به نشر رسید در مورد آن ها آگاهی پیدا کردند، هر چند که به تلویزیون های روسی دسترسی نداشتند. در نتیجه من مجبور شدم که در امارات متحد عربی در انتظار برگشت دیپلومات های روسی باقی بمانم .".
برخی کارشناسان به " افغانستان رو" در مورد نقش برخی افغان های مقیم در روسیه سخن گفته اند. شماری از افغان ها هم تایید می کنند که طالبان همواره روابط و منابع خوب اطلاعاتی در جامعه افغانی مقیم روسیه داشتند و تا حال نیز دارند. و این مستثنا نیست که در مورد پخش تصاویر تلویزیونی نیز از طریق همین افراد اطللاعاتی در اختیار طالبان گذاشته شده بود.
مهمان نوازی اسیران
به محض ورود به قندهار ارکادی دوبنوف و همراهان اومتوجه شدند که خدمه پرواز در شرایط زندان به سر نمی برند. ارکادی دوبنوف یادآوری می کند: " خدمه ای پرواز در یک سراچه کوچک در حویلی خانه ای والی قندهار زندگی می کردند. طالبان با آنان به سان اسیران برخورد نداشتند، آنان را مهمانان خود می خواندند. پیلوت های ما اجازه داشتند که آزادانه در حویلی والی قندهار گردش کنند. هرچند در واقعیت آنان با جهان بیرون هیچ رابطه ای نداشتند. فقط گاهی می توانستند به رادیو گوش دهند.".
براساس گفته های او " اسیران را نه خوب تغدیه می کردند و نه هم بد . آنان چیزی را می خوردند که طالبان می خوردند ." .
هرچند طالبان پیلوت های روسی را مهمانان خود می دانستند ولی با این حال بازداشت اجباری و اسارت بر پیلوت ها اثرات منفی برجای گذاشته بود. دوبنوف میگوید: " پیلوت های روسی مشکلات فراوانی داشتند ،آنان نگرانی های را تجربه می کردند و در حالت روانی خوبی قرار نداشتند.".
نقطه عطف در تاریخ طالبان
واکنش در برابر گرفتاری طیاره ی روسی ال-76 نقش مهمی را در تاریخ تحریک "طالبان" بازی کرد. ارکادی دوبنوف تاکید می کند: " پس از این زمان حرف ها در مورد طالبان زیاد شد. درواقع تمام جهان از طالبان آغاز به گفتن کردند به این دلیل که اقدام آنان یک اقدام بی پروایانه بود.".
براساس گفته های آقای دوبنوف طالبان با بازداشت طیاره روسی افکار جامعه جهانی را به سمت خود معطوف کردند و در همین حال فرصت های را در عرصه مناسبات سیاسی و گفتگو با دولت روسیه به دست آوردند.
وحید مژده نیز باور دارد که " اسارت پیلوت های روسی طالبان را کمک کرد که نخستین تجربه ای مذاکرات بین المللی را حاصل کنند.".
ارکادی دوبنوف یادآوری می کند: " طالبان دو پیشنهاد اساسی را به جانب مسکو ارایه کردند که در صورت انجام آنها پیلوت های روسی را از قید اسارت رها کنند. نخست آنان خواهان رهایی شش هزار افغانی شدند که گویا در زمان اشغال افغانستان به وسیله ای شوروی به روسیه منتقل شده بودند و دوم از مسکو خواستند که به شکل رسمی اعلام کند که در امور داخلی افغانستان مداخله نمی کند.".
دوبنوف می افزاید: " پس از چندی معلوم شد که درخواست اول یک افسانه است. به این معنا که طالبان در حد یک درخواست تلاش می کردند که روسیه را به نوعی مشکل سیاسی دچار کنند. ولی خواست دوم برای رهبران روسیه قناعت بخش بود و به همین دلیل به زودی روسیه اعلامیه ای مبنی برعدم دخالت در امور داخلی افغانستان را صادر کرد.".
به باور ارکادی دوبنوف " در واقعیت طالبان تلاش داشتند که بوریس یلتسن رییس جمهور وقت روسیه اجازه دهد که میان نمایندگان روسیه و طالبان مذکرات آغاز شود. چیزی که به ملا عمر رهبر طالبان امکان می داد که تحرک طالبان را از محاصره سیاسی بیرون براند.".
در سال 1995 در کرملین تصمیم گرفته شد که اندری کوزیروف وزیر امور خارجه ی وقت فدراتیف روسیه برای گفتگو با طالبان به قندهار برود، ولی این دیدار انجام نشد. آن گونه که ارکادی دوبنوف اشاره می کند، شاید در یک حد در این خصوص طالبان هم مقصر بودند.
آنان به صورت دوام دار رهایی "مهمانان روسی" را با شاره به از سرگیری گفتکو ها با مسکو و به یادآوری از خود به تعویق می انداختند .
کارشناسان سایت " افغانستان .رو" فکر می کنند که درخواست اول طالبان مبنی بر آزادی گویا شش هزار افغان که در زمان شوروی به روسیه منتقل شده اند آن قدر شبیه به یک اسطوره نیست که به یک توطیه ای سیاسی می ماند که تا هنوز هم در مناسبات روسیه با افغانستان تاثیرات منفی برجای گذاشته است.
آن گونه که تحلیل گران در کابل می گویند هنوز در میان پشتون های جنوب و شرق افغانستان این توهم وجود دارد که هزاران افغان همچون گذشته در سایبریا بسر می برند و در " کار خانه های استخراج یورانیوم" مشغول کار هستند.
بدیهی است که تولید و تغدیه ای این گونه افسانه ها از سوی کسانی صورت می گیرد که خواهان نزدیکی روسیه با پشتون های افغانستان نیستند.
هم چنین لازم به تذکر است که گفته شود طالبان برعلاوه دو پیشنهاد خود به مسکو، براساس گفته های برخی "کمونیست ها "، در سال های 1995 و 1996 از جانب روسیه خواستند که برخی از فعالان سابق حزب دیمکراتیک خلق افغانستان را که در آنوقت در قلمرو روسیه زندگی میکردند به طالبان تسلیم دهند.
به گفته ای برخی افغان ها ، با فهمیدن این مساله برخی از سران ارشد حزب دموکراتیک خلق روسیه را ترک کردند.
به این ترتیب اسلم وطنجار از افرادی که در " انقلاب ثور" شرکت داشت در همان روزها مسکو را ترگ گفت و به اوکراین رفت . شماری دیگری از رهبران حزب دموکراتیک خلق موفق شدند که روسیه را ترک بگویند و به کشورهای های اروپای شرقی و غربی پناهگزین شوند.
جهانی شدن "دسیسه ای قندهار"
به هر صورت ، در قضیه ای گفتگو در مورد خدمه ای ال-76 علاوه بر روسیه و افغانستان جای پای دیگری هم به چشم می خورد. ارکادی دوبنوف عقیده دارد که در برنامه ریزی اسارت پیلوت های روسی و هم چنین دسیسه پشینهاد به مسکو اطلاعات پاکستان نقش مهم داشته است.
به گفته وحید، در رهایی پیلوت های روسی کنفرانس اسلامی شرکت فعال داشته است . وحید مژده می نویسد: "حتا برای گفتگوبا رهبری طالبان هیاتی از کنفرانس اسلامی به قندهار آمد. ولی آنان هم موفق نشدند که طالبان را به رهایی اسیران متقاعد کنند.".
به عبارت دیگر بازداشت پیلوت های روسی درقندهار به یک بازی سیاسی گسترده ای جهانی با شرکت بازیگران وسیعی تبدیل شد. و هر یک از آنان تلاش می روزید که ماجرای قندهار را به نفع خود بچرخاند.
به هرحال این همه ترکیب های سیاسی در 16 اگست 1996 به فرجام رسید.
فرار
اسارت در قندهار برای پیلوت های روسی نزدیک به یک سال به طول انجامید. به گفته ای ارکادی دوبنوف " مرموز ترین بخش داستان در 16 اگست سال 1996 به وقوع پیوست، وقتی که پیلوت ها موفق به فرار شدند.".
دوبنوف می افزاید: " این واقعآ یک حرکت قهرمانانه بود؛ هر چند که تمام جزییات شرایطی که آنان تواستند فرار کنند تا هنوز روشن نیست.".
به گفته ای این روزنامه نگار روسی، " تا هنوز این حدس وجود دارد که طالبان به سادگی در برابر فرار پیلوت های روسی چشمان خود را بستند و گذاشتند آنان فرار کنند با توجه به هزینه ای بزرگی که پرداخته شده بود.".
وحید مژده هم می نویسد که با فرار ناگهانی پیلوت های روسی سوال های زیادی به وجود آمد. از جمله این که به اتهام این موضوع هیچ یک از طالبان بازداشت و مجازات نشدند. با این حال گمانه زنی های زیادی می تواند وجود داشته باشد.
به عقیده ای ارکادی دوبنوف یک چیز روشن است و آن این که " شخصا خدمه پرواز از گفتگوهای که در اطراف آنان انجام می شد اطلاعی نداشتند و هرچه کردند خودشان انجام دادند.".
ارکادی دوبنوف می گوید: " وضعیت فرار شگفت انگیز به نظر می رسد. پیلوت های روسی به بهانه ی تعمیرات پیشگیرانه تقریبا یک ماه قبل از فرار اجازه یافتند که به سالن طیاره راه پیدا کنند. همراه با آنان همیشه شماری از افراد مسلح طالبان هم حضور داشتند. ولی در یک لحظه ای خاص پیلوت ها توانستند که از ساحه تمرکز طالبان بیرون شوند و فرمان طیاره ال – 76 را شخصا به عهده بگیرند ".
طیاره پرواز کرد و اوج گرفت و پیلوت های روسی طیاره ای آزاد شده را به سمت ایران هدایت کردند. بعدا آنان با استفاده از فضای ایران به سمت شهر شارجه (امارات عربی) حرکت خود را ادامه دادند جای که طیاره در آن به شکل موفقیت آمیز به زمین نشست.
هنگام پرواز از قندهار به سمت شارجه خدمه پرواز سه تن از طالبان محافظ خودرا هم در سالن طیاره با خود گرفتند و پس از نشست در شارجه این سه تن را به حکومت امارات تحویل دادند.
نتایج قضیه ای قندهار
به گفته ای ارکادی دوبنوف "پس از این فرار بخت طالبان باز شد ، کار و بار شان خوبتر شد و پس از چندی در سال 1996 آنان حاکمیت در کابل را به چنگ آوردند.".
دوبنوف می افزاید: " در آن زمان طالبان کاملا چیز دیگری بودند خلاف آن چه که ما حالا آنان را می شناسیم. در آن زمان مشکل بود که تصور کرد که ملا عمر رهبر القاعده را به سمت خود می آورد و افغانستان به چنان وضعیتی گرفتار می شود که پناهگاهی می شود برای تروریزم بین المللی" .
وحید مژده به این باور است که " فرار پیلوت های روسی ضربه ای جبران ناپذیر بر تصویر طالبان در سطح جهانی وارد کرد".
او می افزاید: "چرا که قبل از این طالبان توانسته بودند که جامعه جهانی را قانع کنند که همه چیز در قندهار زیر نظر آنان قرار دارد.".
وحید مژده در این مورد می گوید: " به هرحال این یگانه فرار مرموز از نزد طالبان نبود. پس از آن اسماعیل خان والی پیشین هرات هم موفق شد که به شکل اسرارآمیزی از زندان قندهار که به شدت زیر نظارت طالبان قرار داشت، فرار کند.".
